Krosno - technicznie rzecz biorąc

Ścieżka techniki

Informacje o ścieżce

  • Długość: 4,5 km
  • Czas: ok. 3 godz.
  • Trudność: łatwa
  • Utrudnienia związane z dostępnością: obiektem
    całkowicie niedostępnym dla osób
    z niepełnosprawnością ruchową jest Wieża Farna
    oraz piwnice przedprożne; w budynkach Muzeum
    Rzemiosła i Muzeum Podkarpackiego utrudnienia
    w postaci schodów.
To hołd dla ludzkiego geniuszu, pomysłowości i rzemiosła, dla wszystkich twórców, którzy pracą swoich rąk i umysłów ujarzmiali siły natury, budowali i zmieniali.

Początek ścieżki:

LAMPY NAFTOWE

Adres: ul. Piłsudskiego 16, Muzeum Podkarpackie
Muzeum posiada największą i najcenniejszą kolekcję lamp naftowych nie tylko w Europie, ale i na świecie. Twórcą lampy naftowej, a jednocześnie polskiego przemysłu naftowego, jest Ignacy Łukasiewicz. Ekspozycja Historia oświetlenia pokazuje najbardziej popularne źródła światła. Trzon wystawy stanowi kolekcja lamp naftowych z okresu 1855-1950 pochodzących z różnych wytwórni światowych. Prezentowany jest tu model pierwszej lampy naftowej, a także lampy salonowe stołowe, podłogowe i wiszące; lampy i latarnie specjalnego przeznaczenia tj. : lampy komunikacyjne, okrętowe, górnicze, laboratoryjne, sygnalizacyjne.

Na przełomie roku 1852/1853, stosując metodę frakcjonowanej destylacji ropy naftowej, Łukasiewicz wraz z Janem Zehem otrzymali destylat – naftę oświetleniową. Oczyszczona ropa naftowa posiadała wiele zalet: podczas spalania dawała jasny płomień, nie kopciła i była tańsza od dotychczas stosowanych surowców. Używane do tej pory kaganki nie nadawały się do nafty, więc Łukasiewicz opracował projekt lampy naftowej, a wykonał ją lwowski rzemieślnik Adam Bratkowski. Przełomowym dla rozwoju oświetlenia okazało się wydarzenie z dnia 31 lipca 1853 r., kiedy to wykorzystano światło lamp naftowych do przeprowadzenia nocnej operacji chirurgicznej w lwowskim szpitalu. Dzień ten uznaje się za symboliczną datę powstania polskiego przemysłu naftowego. Od tej pory do początków XX w. lampa naftowa była najbardziej popularnym i uniwersalnym źródłem światła. W Krośnie dla upamiętnienia tego niezwykłego wydarzenia, pod koniec lipca organizowany jest piknik naukowy „Świet(l)ne Miasto".

2. BUDYNEK DAWNEJ PIERWSZEJ KRAJOWEJ FABRYKI ZEGARÓW WIEŻOWYCH

Adres: ul. Piłsudskiego 19, Muzeum Rzemiosła w Krośnie
Znajdź na mapie
W budynku muzeum w latach 1901-1938 funkcjonowała Pierwsza Krajowa Fabryka Zegarów Wieżowych, założona przez Michała Mięsowicza. W fabryce stosowane były najnowocześniejsze maszyny i urządzenia napędzane prądem elektrycznym. Współpracowano też z wieloma firmami (głównie z terenów Austro-Węgier), takimi jak: odlewnie, zakłady szklarskie i złotnicze. Firmy odlewnicze dostarczały odlewy, które w Krośnie były precyzyjnie obrabiane. Zegary produkowane przez Mięsowicza charakteryzowały się bardzo wysoką jakością i stosunkowo niską ceną w porównaniu z firmami zagranicznymi. Efektem działalności fabryki było ponad dwieście osiemdziesiąt zegarów montowanych nie tylko w Polsce, ale również i za granicą. O ich znakomitej jakości świadczy fakt, że były nagradzane na wystawach w Paryżu, Wiedniu, Lwowie i Poznaniu. Największym sukcesem fabryki był Złoty Medal zdobyty na Międzynarodowej Wystawie Przemysłowej w Paryżu w 1908 r. Najstarszym wyprodukowanym przez nią zegarem był zegar dla zamku w Birczy z 1901 r. Jednym z największych osiągnięć fabryki było wykonanie w 1927 r. mechanizmu z muzyką dzwonową dla Kościoła Kolegiackiego w Szamotułach. W Krośnie zegary z tej fabryki można podziwiać m.in. na budynku byłej fabryki oraz na Wieży Farnej. W najbliższym czasie planowane jest odtworzenie fabryki Mięsowicza.

3. PRACOWNIA MILUBA

Adres: ul. Piłsudskiego 13
Znajdź na mapie
Bogate tradycje tkackie Krosna i okolic sięgają pierwszej połowy XV w. Przez stulecia uprawianie lnu i jego przetwarzanie należało do najbardziej rozpowszechnionych zajęć tutejszej ludności.
Jednym z najstarszych zakładów o zorganizowanej produkcji, działającym na terenie Krosna, były Zakłady Przemysłu Lniarskiego „Krosnolen”, zwane potocznie Lnianką. Powstały w 1934 r. Na początku działała tylko przędzalnia, w której produkowano przędzę dla innych zakładów włókienniczych w kraju. W późniejszych latach uruchomiano kolejne wydziały. Utworzono laboratorium do badania surowca, przędzy i tkanin. Zakład posiadał pełny cykl przetwórczy, od słomy lnianej do gotowej tkaniny. W Lniance wytwarzano głównie tkaniny lniane zgrzebne i czesankowe, tkaniny pościelowe, ręcznikowe i ścierkowe. Produkowano: pościele, prześcieradła, ręczniki, obrusy, serwety, zasłony i ścierki. Zakład współpracował z takimi firmami odzieżowymi jak Telimena, Polo, Wólczanka. Pod koniec lat 80. XX w. nastąpiło pogorszenie kondycji finansowej zakładu, a w 1996 r. ogłoszono jego upadłość.

Aby utrwalić dawne tradycje tkackie Muzeum Rzemiosła w Krośnie podjęło się organizacji Międzynarodowego Biennale Artystycznej Tkaniny Lnianej „Z krosna do Krosna”. Wydarzenie to na stałe wpisało się do kalendarza europejskich konkursów z dziedziny tkaniny artystycznej. Uczestnikami są artyści pochodzący z całego świata.
Obecnie w Krośnie działają również firmy nawiązujące do tradycji lniarskich „Krosnolnu”. Są to m. in. Miluba i Krosno Len Men & Women i DUDOpracownia. Tworzą ubrania z naturalnych tkanin, głównie lnianych. Unikatowe, ciekawym wzornictwie, dobre jakościowo. Szyte w pojedynczych egzemplarzach lub w niewielkich limitowanych wersjach.

4.  ZEGAR WIEŻOWY

Adres: ul. Piłsudskiego 5 - Wieża Farna
Znajdź na mapie
Mechanizm zegara wieżowego pochodzi z 1908 r., a wyprodukowany został w Pierwszej Krajowej Fabryce Zegarów Wieżowych Michała Mięsowicza. Sercem zegara wieżowego jest mechanizm główny, zwany również werkiem zegarowym. By zapewnić mu długą żywotność wykonano go z najlepszych stopów metali. Koła zębate zrobiono ze stali, natomiast łożyska osi werku ze stopu miedzi i cyny. Drewniane wahadło obciążone jest metalową szajbą wahadłową, pod którą znajduje się śruba metalowa służąca do regulacji szybkości wychyleń wahadła. Przy mechanizmie głównym znajduje się tarcza kontrolna wskazująca tę samą godzinę co na tarczach głównych. Cały werk umieszczony jest w oszklonej szafie kilkanaście metrów poniżej tarcz wieżowych. Siłę napędową dla zegara są metalowe ciężarki wagowe, które zawieszone na ocynkowanych linkach, poprzez system bloczków, opadając w dół ciągną mechanizm werku.
Zegary w Pierwszej Krajowej Fabryce Zegarów Wieżowych wykonywane były ściśle wg indywidualnych zamówień klientów, którzy musieli określić: miejsce gdzie zegar miał być zamontowany, ilość i wielkość tarcz, a także z jakiego materiału miały być wykonane. Cyferblaty zazwyczaj robiono z matowego szkła z podświetlanego elektrycznie lub gazowo, pozłacanymi wskazówkami i cyframi lub ze zwykłej blachy. Czas wykonania zegara wahał się od 2 do 3 miesięcy, a czas jego montażu wynosił 3-5 dni. Zegary wieżowe zamawiano najczęściej na ratusze, wieże kościelne, perony dworcowe, budynki koszarów wojskowych, urzędy pocztowe, a także dwory.

5. CENTRUM DZIEDZICTWA SZKŁA

Adres: ul. Blich 2
Znajdź na mapie
Krosno nierozerwalnie kojarzy się ze szkłem. Od początku XX w. w Krośnie i okolicy rozwijał się przemysł szklarski, zaś pierwszą hutę wybudowano w 1923 r..Z czasem miasto stało się największym w Polsce ośrodkiem tego przemysłu. W Krośnie i w okolicy funkcjonowało kilkadziesiąt firm związanych z produkcją i zdobieniem szkła. Produkowano tu jego wersje użytkowe, ozdobne i gospodarcze, a także włókno szklane. Dzięki bogatym tradycjom szklanym dzisiaj Krosno określa się je mianem miasta szkła.

Wysoka jakość podkarpackiego szkła znana jest od lat wśród odbiorców krajowych i zagranicznych. Poprzez łączenie szkła z innymi materiałami, jak metale, drewno, kryształy górskie powstają jedyne w swoim rodzaju wyroby, cieszące się powodzeniem na wszystkich kontynentach. O ich renomie świadczą liczne nagrody i wyróżnienia na wystawach i targach międzynarodowych. Za często powtarza się wyraz szkło.
Bogate tradycje szklarskie Krosna i okolicy przybliża turystom Centrum Dziedzictwa Szkła. Do głównych atrakcji należą efektowne, odbywające się na oczach publiczności, pokazy ręcznego formowania gorącej masy szklanej przy piecu hutniczym, pokazy obróbki i zdobienia wyrobów. Podziwiać tu można dzieła artystów szkła, a zainteresowani mogą wziąć udział w warsztatach. Centrum w ciągu pierwszego roku działalności otrzymało wiele nagród, m.in. znalazło się wśród 7 cudów Polski magazynu National Geographic.
Przy CDS działa sklep, w którym można zakupić szkło różnych wytwórców. Wyroby ze szkła to najczęściej kupowane pamiątki przez turystów odwiedzających Krosno.

6. WODOCIĄG MIEJSKI

Adres: Rynek, południowa część płyty - Tablica „Rynek Krośnieński. Lokalizacja wykopów i obiektów odkrytych w trakcie badań wykopaliskowych w 1999-2001 przez Muzeum Podkarpackie”,
Znajdź na mapie
Krosno jest jednym z niewielu miast, w których bardzo wcześnie powstał wodociąg. Fakt ich posiadania świadczy o bogactwie i wysokiej randze miasta.

Podczas prac wykopaliskowych prowadzonych na krośnieńskim rynku natrafiono na elementy drewnianego średniowiecznego systemu wodociągowego oraz kanalizacji. Rury wykonane były z drzew iglastych, miały średnicę około 30 cm. Ich długość dochodziła do 7 m. W Krośnie wodę do wodociągów czerpano z rzeki Lubatówki, skąd rowem płynęła pod murami miasta do rurmusa, który znajdował się na pd.–zach. od narożnika muru obronnego. Stamtąd przelewana była do zbiornika położonego wewnątrz murów, a następnie do cisty – drewnianego zbiornika rozdzielczego i dalej rozprowadzana trzema głównymi nitkami. Woda doprowadzana była nimi m. in. do: do ratusza, kamienic mieszczańskich, klasztoru oo. Franciszkanów, warsztatów rzemieślniczych, łaźni. Nadzór nad budową i funkcjonowaniem wodociągów oraz całego systemu nawodnienia sprawował rzemieślnik zwany rurmistrzem.

Przeprowadzane badania wydobytych elementów wodociągów metodą dendrochronologiczną wykazały, że najstarsze elementy pochodzą nawet z końca XIV w. Pierwotnie zapewne działały na zasadzie grawitacyjnej, a później były to wodociągi ciśnieniowe na które zezwalał Krosnu przywilej Kazimierza Jagiellończyka z 12 grudnia 1461 r. Miasto było trzecim miastem w Małopolsce, po Krakowie i Lwowie, posiadającym tego typu urządzenia. Drewniane wodociągi działały nieprzerwanie do początku XIX w.

7. JAN SZCZEPANIK I MODEL KAMIZELKI KULOODPORNEJ

Adres: Wystawa poświęcona Janowi Szczepanikowi, Piwnice przedprożne, Rynek
Znajdź na mapie
Kamizelka kuloodporna była rezultatem współpracy pomiędzy Janem Szczepanikiem a Kazimierzem Żegleniem. Pomysłodawcą jej był Żegleń, który stworzył kamizelkę i uzyskał na ten wynalazek dwa patenty. Szczepanik bazując na patentach wymyślił kluczowe innowacje techniczne umożliwiające mechaniczną produkcję i podniesienie skuteczności tkaniny kuloodpornej, a następnie zlecił wykonanie specjalnego krosna Niclasowi Reiserowi, dyrektorowi szkoły tkackiej w Akwizgranie. W ten sposób Szczepanik odegrał w tworzeniu kamizelki kluczową rolę. Produkcja mechaniczna tkaniny znacznie podniosła jej parametry techniczne. Nie zachowały się jednak żadne źródła historyczne, które opisywały konstrukcję tego warsztatu tkackiego.

Model kamizelki został zrekonstruowany przy użyciu specjalnej tkaniny, której maszynowa technologia produkcji przypisywana jest Janowi Szczepanikowi. Rekonstrukcji kamizelki podjęło się Muzeum Rzemiosła w Krośnie we współpracy z Zakładem Mechanicznym Technologii Włókienniczych Sieć Badawcza Łukasiewicz – Instytutu Włókiennictwa w Łodzi Model tkaniny wykonano na krośnie laboratoryjnym. Na podstawie przeprowadzonych badań i analiz oraz dostępnych źródeł uznano, że Szczepanik do produkcji materiału użył splotu odpowiadającego wytwarzaniu dywanów „wypukłych”. W efekcie powstał model tkaniny o grubości 4 mm i masie powierzchniowej 2600g/m2, do produkcji której użyto multifilamentowych przędz poliestrowych. Współcześnie takie struktury włókiennicze określane są mianem multilayer, 3D i stosowane są między innymi do zbrojenia kompozytów polimerowo-włókienniczych. Model został przetestowany w Zakładach Uzbrojenia Wojskowego w Zielonce pod Warszawą. Test zakończył się sukcesem!

8. DRUKARNIA WOJCIECHA LENIKA

Adres: Konstytucji 3 Maja 1
Znajdź na mapie
Kamienica wzniesiona w 1. połowie XIX w. w stylu klasycystycznym. Po pożarze w 1926 r. i przeprowadzonym po nim remoncie zatraciła większość cech stylowych. W chwili obecnej uwagę zwracają zdobienia elewacji – ornamenty okienne i gzymsy. Do 1905 r. w budynku – będącym własnością przedsiębiorcy Edmunda Stawickiego funkcjonował tu urząd pocztowy. Od 1892 mieściła się tu siedziba pierwszej krośnieńskiej drukarni, którą w 1888 r. założył drukarz Wojciech Lenik – brat słynnego krośnieńskiego rzeźbiarza Andrzeja Lenika. Drukowano w niej książki, czasopisma, druki ulotne, afisze, bilety wizytowe i karty pocztowe. Wydano w niej m. in.: statut krośnieńskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” (1892), Statut Towarzystwa Mieszczańskiego „Zgoda” (1893), pocztówkę „Widok kościoła farnego w Krośnie” (datowana w korespondencji na 1900 r.) oraz kartkę z widokiem odrzykońskich ruin (ok. 1900). Kamienica była również siedzibą Towarzystwa „Sztuka”, skupiającego literatów oraz artystów, które powstało w 1908 r. i działało w Krośnie na początku XX w.

Po śmierci Wojciecha Lenika i jego jedynego syna Stanisława, drukarnię odziedziczyła synowa Waleria, która wydzierżawiła ją Karolowi Laskowskiemu. Zakład przetrwał okres II wojny światowej, pracując nieprzerwanie. Dopiero w 1948 r. drukarnia została zamknięta, a następnie upaństwowiona. W takie formie funkcjonowała tu do 1990 r.

9. POMNIK IGNACEGO ŁUKASIEWICZA

Adres: pl. Konstytucji 3 Maja
Znajdź na mapie
Ignacy Łukasiewicz – twórca światowego przemysłu naftowego. Konstruktor lampy naftowej, założyciel pierwszej w świecie kopalni ropy naftowej w Bóbrce. W znaczący sposób przyczynił się do rozwoju Krosna i okolic w II połowie XIX w. Pomnik przedstawia postać wynalazcy w pozycji stojącej, który prawą dłonią wskazuje na ziemię jako źródło bogactwa (oleju skalnego). Jego autorem jest wybitny rzeźbiarz Jana Raszka.

Tereny Podkarpacia, w tym Krosna i okolicy, to tereny roponośne, a pierwsze przekazy o jej wydobyciu pochodzą z XVII w. Pierwsza kopalnia ropy naftowej w Polsce, a jednocześnie pierwsza na świecie, powstała w 1854 r. we wsi Bóbrka niedaleko Krosna. Jej powstanie dało początek rozwojowi nowych metod wydobycia i rozpoczęcie eksploatacji na skalę przemysłową. Założycielami kopalni byli: Ignacy Łukasiewicz, Tytus Trzecieski oraz Karol Klobassa-Zrencki. Obecnie na terenie nadal czynnej kopalni znajduje się Skansen Przemysłu Naftowego i Gazowniczego. W najstarszej części kopalni znajdują się urządzenia i obiekty z czasów Łukasiewicza, a wśród nich najstarszy szyb-kopanka Franek z 1860 r.

Na początku XX w. Krosno stało się ważnym ośrodkiem kopalnictwa naftowego. Mieściły się tu siedziby zarządów przedsiębiorstw naftowych, składy i magazyny naftowe, zakłady produkcji i naprawy sprzętu wiertniczego oraz urządzeń kopalnianych. W 1905 r. uruchomiona została rafineria ropy naftowej. W dzielnicach: Turaszówka, Zawodzie, Krościenko Niżne powstały kopalnie ropy naftowej. Chociaż krośnieńskie złoża są już w znacznej mierze wyeksploatowane, to jeszcze dzisiaj można w mieście spotkać działające urządzenia pompowe – kiwony i żurawie. Kiwony znajdują się m. in. przy ul. Stapińskiego, Bursaki, Kopalnianej – z czego dwa najstarsze datowane są na 1901 rok. Przy ul. Zielonej z dwóch odwiertów ropę wypompowują żurawie.

10. PIERWSZY BUDYNEK HUTY SZKŁA – „JEDYNKA

Adres: ul. Niepodległości 6b
Znajdź na mapie
Początki krośnieńskiej huty szkła sięgają 1923 r. Wtedy to spółka akcyjna Polskie Huty Szkła w Krakowie z siedzibą w Krośnie rozpoczęła budowę zakładu, a w styczniu rok później uruchomiono produkcję szkła. Ciekawostką jest fakt, że huta szkła powstała tutaj, nie ze względu na złoża piasków szklanych, niezbędnych do produkcji szkła, ale ze względu na źródło energii – złoża gazu ziemnego.
Już w 1929 r. krośnieńskie wyroby szklane były znane i cenione, o czym świadczy złoty medal oraz dyplom za całokształt wytwórczości na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu.

W czasie II wojny światowej huta uległa poważnym zniszczeniom, lecz dzięki staraniom i ogromnemu wysiłkowi hutników już 20 stycznia 1945 roku wznowiono produkcję. Po wojnie huta została znacjonalizowana i funkcjonowała pod nazwą Krośnieńskie Huty Szkła.
Przez lata zakład dynamicznie się rozwijał. W 1955 roku rozpoczęto budowę huty szkła technicznego, 1958 roku uruchomiono malarnię, 1962 r. zakład szkła gospodarczego „KROSNO-II”, a w 1970 „KROSNO-III”. W 2006 r. budynek nr 1 został sprzedany w ręce prywatne, a produkcja przeniesiona na ul. Tysiąclecia 13.

W 1990 huta r. została przekształcona w spółkę akcyjną, a w 2016 r. została zakupiona przez fundusz inwestycyjny Coast2Coast Capital z siedzibą w Republice Południowej Afryki, kończąc trwający ponad 7 lat okres upadłości likwidacyjnej i zmieniła nazwę na Krosno Glass S.A.
Krośnieńska huta to największy i najbardziej znany producent szkła w Polsce. Produkuje się tu szkło gospodarcze ręcznie i automatycznie formowane. Do tej pory Krosno jest jedną z niewielu rozpoznawalnych na świecie marek polskiego przemysłu i designu. Swoje produkty eksportuje do 60 krajów, z czego najwięcej do Stanów Zjednoczonych, Niemiec i Wielkiej Brytanii.

Przy Krosno Glass S.A. działa salon firmowy. Sprzedawany jest tu szerokiego asortyment produktów, wyróżniających się jakością, funkcjonalnością, kunsztem i ponadczasowym wzornictwem.
Obecnie w dawnej „Jedynce” mieszczą się lokale handlowe. O początkach hutnictwa w tym miejscu przypomina zarówno sam budynek, zachowaną historyczną więźbą, jak również dwa okazałe kominy. We wrześniu 2023 r., na 100-lecie powstania huty, na jednym z kominów umieszczono okolicznościową tablicę, a na budynku dawnej „Jedynki” powstały pamiątkowe murale.


Projekt pn. „Kreujemy + Rozwijamy + Ożywiamy + Stymulujemy + Nakreślamy + Odmieniamy = KROSNO” realizowany w ramach Programu Rozwój Lokalny, współfinansowany w 85% ze środków Norweskiego Mechanizmu Finansowego 2014-2021 oraz w 15% z budżetu państwa.

„Wspólnie działamy na rzecz Europy zielonej, konkurencyjnej i sprzyjającej integracji społecznej”

Wysokość otrzymanego dofinansowania wynosi 15 328 498,86 PLN. Beneficjentem/ Partnerem Wiodącym jest Gmina Miasto Krosno. Celem projektu jest kompleksowa poprawa jakości życia w Krośnie oraz lepsze dostosowanie administracji Krosna do potrzeb mieszkańców.

Więcej informacji:

www.norwaygrants.pl
www.norwaygrants.org
Jeśli chcesz poczytać jak rozwija sie Krosno w ramach programu „Rozwój Lokalny” to tutaj: https://www.krosno.pl/dla-mieszkancow/rozwoj-lokalny/aktualnosci

Jeśli chcesz poczytać jak rozwijają sie inne miasta w ramach programu „Rozwój Lokalny” to tutaj: https://www.miasta.pl/kategorie-aktualnosci/program-rozwoj-lokalny
envelopephone linkedin facebook pinterest youtube rss twitter instagram facebook-blank rss-blank linkedin-blank pinterest youtube twitter instagram