Krosno niegdyś było miastem wielonarodowościowym i wielowyznaniowym. Ścieżka „Krosno – śladami judaizmu” inspirowana jest historią społeczności żydowskiej, która tworzyła dawne Krosno. To spacer po materialnym oraz niematerialnym dziedzictwie kultury żydowskiej. Na trasie ścieżki zobaczyć możemy namacalne ślady obecności Żydów w Krośnie jak kirkut, ślad po mezuzie czy zgromadzone w muzeum judaiki oraz miejsca, które tylko dzięki zachowanym źródłom archiwalnym oraz tradycji lokalnej przetrwały do naszych czasów jako świadkowie tamtych dziejów tj. miejsce po synagodze czy teren dawnego getta.

Adres: ul.  Piłsudskiego 16

Zwiedzając Muzeum Podkarpackie w Krośnie warto zobaczyć wystawę stałą pt. Historia oświetlenia, która jest chlubą tej instytucji. Głównym trzonem ekspozycji jest jedna z najcenniejszych w Europie i na świecie kolekcja lamp naftowych, pochodzących z różnych wytwórni. Wystawa prezentuje najpopularniejsze źródła światła w porządku chronologicznym: od starożytnych lampek oliwnych przez nowożytne świeczniki i kandelabry, lampy olejne, naftowe, po lampy elektryczne z 1. poł. XX w. Niezwykle interesującą częścią ekspozycji są oryginalne ze względu na kształt i przeznaczenie żydowskie lampki i świeczniki chanukowe, używane przez wyznawców judaizmu podczas uroczystości religijnych. Chanukija to trakcyjny rodzaj świecznika z ośmioma pojemniczkami na oliwę, której charakterystycznym elementem jest szames, czyli maleńkie naczynko umieszczone na jej szczycie.
Najważniejszą uroczystością, podczas której rytualnie używane są wspomniane świeczniki jest Chanuka - Święto Świateł, obchodzone przez osiem dni, rozpoczynające się dwudziestego piątego dnia miesiąca kislew, czyli zazwyczaj w okolicach przełomu listopada i grudnia. Na pamiątkę zwycięstwa Machabeuszy i cudu chanukowego przez osiem dni zapala się światła w tej specjalnej lampie. Ponieważ Chanukę obchodzono w większości żydowskich domów, obecność świecznika była powszechna w każdej religijnej żydowskiej rodzinie.

Adres: ul. Słowackiego 9

Adres: ul. Słowackiego

Przełom XIX i XX w. to niezwykle ważny moment w historii ludności żydowskiej Krosna. Wówczas to w mieście powstaje kahał, czyli żydowska gmina wyznaniowa. Z całą pewnością na ten okres możemy przyjąć powstanie synagogi, która została zbudowana na zboczu staromiejskiej skarpy, z wejściem od strony dzisiejszej ul. Słowackiego. Krośnieńska synagoga była budowlą murowaną, trzykondygnacyjną, wzniesioną na planie prostokąta, krytą dwuspadowym blaszanym dachem. Charakterystycznym elementem zewnętrznym synagogi było zdobienie arkadowym fryzem a także tablice Dekalogu zwieńczające fasadę główną. To tutaj koncentrowało się życie religijne krośnieńskich Żydów. Bożnica ściśle związana z funkcjami kultowymi była miejscem zarówno modlitwy jak i nauczania. Jako siedziba kahału pełniła także funkcję administracyjną i sądowniczą, była także salą zebrań i posiedzeń kahału. Mieściła pomieszczenia biurowe zarządu gminy oraz różne urzędy gminne: kancelarię, archiwum, pomieszczenia sądów rabinackich, skarbiec, a nawet koszerną stołówkę i schronisko z noclegownią.

Podstawowa funkcja synagogi związana była z zagadnieniami religijnymi – była miejscem modlitw i nabożeństw, studiowania Tory i Talmudu. Jej górna część stanowiła właściwą świątynię (dom zgromadzeń), przeznaczoną dla ogółu ludności. Ponieważ strukturę wewnętrzną każdej bożnicy określały reguły religijne, również synagoga krośnieńska posiadała osobne sale modlitewne dla kobiet i mężczyzn. W synagodze przechowywane były zwoje Tory, umieszczone w specjalnej szafie ołtarzowej, wbudowanej we wschodnią ścianę synagogi, zwróconej ku Świątyni Jerozolimskiej. Święte teksty czytano z usytuowanego centralnie podwyższenia tzw. bimy. Piętro środkowe synagogi przeznaczone było na pomieszczenia do modlitwy dla różnych grup ludności, m.in. dla rzemieślników oraz chasydów. W najniżej położonej części synagogi, znajdowała się mykwa – tj. łaźnia rytualna z basenem do obmywania.
Świadkiem tragicznych wydarzeń synagoga stała się w okresie okupacji nazistowskiej. Podczas II wojny światowej hitlerowcy zdewastowali synagogę, plądrując przechowywane w niej bogactwa i paląc Święte Księgi. Do końca 1941 r. bożnica służyła jeszcze żydowskiej ludności miasta. Znajdowało się w niej schronisko dla wysiedlonych Żydów z okolicznych miejscowości oraz dom opieki dla samotnych kobiet. Po zamknięciu ludności w getcie w 1942 roku okupanci urządzili w krośnieńskiej synagodze magazyny. W roku 1943 była jednym z miejsc kaźni, a w jej murach dokonywano egzekucji ostatnich ukrywających się mieszkańców pochodzenia żydowskiego.

Podczas ostatniej wojny oraz w okresie powojennym przestały istnieć niemal wszystkie zabytki kultury materialnej, związane z działalnością Izraelitów w Krośnie. Synagogi w Krośnie nie pochłonęła II wojna światowa, a zagładę przyniósł rodzący się w Polsce okres komunizmu. Pod koniec lat 40-tych XX w. z polecenia władz miasta krośnieńska bożnica została rozebrana i nie pozostał po niej żaden ślad.

Adres: ul. Blich 1

Koniec XIX w. to niezwykle istotny moment w historii Krosna. Rodzący się przemysł naftowy szybko stał się główną siłą napędową gospodarki ziemi krośnieńskiej. Wszystko to za sprawą Ignacego Łukasiewicza – polskiego konstruktora prototypu lampy naftowej i założyciela pierwszej na świecie kopalni ropy naftowej w Bóbrce koło Krosna. Ignacy Łukasiewicz był też współtwórcą Towarzystwa Zaliczkowego w Krośnie, w którym na co dzień prowadził interesy i działalność charytatywną. Ignacy Łukasiewicz znacząco przyczynił się do rozwoju Krosna i okolic w II połowie XIX wieku i sprawił, że stało się ono ważnym miejscem na naftowej mapie świata.
Dzięki kapitałowi pozyskanemu z kopalń ropy naftowej wiele rodzin żydowskich stało się właścicielami kamienic w Krośnie. Przykładem może być zabytkowa kamienica przy ul. Blich 1 – jeden z najlepiej rozpoznawalnych obiektów historycznej zabudowy w obszarze zespołu staromiejskiego Krosna. Kamienica u zbiegu ulic Słowackiego i Blich powstała pod koniec XIX wieku. To obiekt o wyjątkowych walorach estetycznych i architektonicznych. To kamienica narożna, stanowiąca element zwartej zabudowy historycznego Rynku miasta Krosna zlokalizowana w jego północno-wschodniej części. Właścicielami kamienicy była rodzina żydowskich kupców i przemysłowców o nazwisku Stiefel, na początku kupiec Jonas, a następnie Izaak – właściciel kopalni nafty "Wietrzanka" w Długiem koło Krosna.

Adres: Rynek 

Krosno w okresie przedwojennym było ważnym ośrodkiem życia sportowego południowo-wschodniej Polski, w którym działało kilka wielosekcyjnych klubów sportowych. Obok Robotniczego Klubu Sportowego „Krośnianka” i Miejskiego Klubu Sportowego „Legia” funkcjonowały w mieście dwa żydowskie kluby sportowe: „Gideon” oraz „Makkabi”. Kluby te stanowiły ważny element organizacji czasu wolnego społeczności żydowskiej w Krośnie. W klubie zrzeszona była przede wszystkim młodzież (od nastolatków po osoby w wieku do 25 lat), zarówno kobiety, jak i mężczyźni, łącznie około 200 osób. Dużym uznaniem cieszył się lokal klubu „Makkabi” mieszczący się przy krośnieńskim rynku, który wieczorami wypełniał się młodzieżą, przybywającą do niego by posłuchać radia i spędzić czas w gronie rówieśników.

„Gideon” i „Makkabi” oferowały szeroki wachlarz zajęć sportowych, prowadząc sekcje szachów, gimnastyki, lekkoatletyki oraz piłki nożnej. Oprócz tych dziedzin, dyscyplinami sportowymi cieszącymi się dużym zainteresowaniem był także tenis stołowy oraz narciarstwo biegowe. Tradycją stały się już zawody sportowe organizowane między Krośnianami a młodzieżą żydowską. Największą popularnością cieszyła się sekcja piłkarska klubu „Gideon”. Zawodnicy „Gideonu” swe mecze piłkarskie rozgrywali z zespołami innych okolicznych miejscowości, jak Rymanów, Jasło czy Iwonicz. Godny podkreślenia jest fakt, że zawodnicy mieli swoje oficjalne klubowe stroje. Będący u szczytu formy piłkarze RKS „Krośnianka” w okresie przedwojennym bardzo często rozgrywali mecze z zespołami miejscowymi. Z racji tej częstym rywalem „Krośnianki” byli zawodnicy Żydowskiego Klubu Sportowego „Gideon”. Jeden z takich meczy, rozegrany w 1931 r. zakończył się zwycięstwem „Krośnianki” siedem do zera. Z dużym prawdopodobieństwem zdjęcie zawodników tych dwóch klubów piłkarskich prezentowane poniżej jest pamiątką po tym historycznym meczu. Przyczynę tak wysokich przegranych Salomon Berger, krośnieński Żyd który odwiedził rodzinne miasto w 2008 r., w swoich wspomnieniach argumentował tym, że zawodnicy „Legii mieli dużo lepsze warunki fizyczne”.

Adres: Franciszkańska 9

Niezwykle dramatyczna jest historia eksterminacji Żydów krośnieńskich podczas II wojny światowej. Już od pierwszych dni wojny ludność żydowska próbowała uciekać z Krosna. Początkowo część miejscowych Żydów przesiedlono do gett w Brzozowie, Jasienicy Rosielnej, Jaśle, Korczynie, Rymanowie i Nowym Żmigrodzie. Ponieważ dzielnica żydowska w Krośnie nie powstała wraz z wybuchem II wojny światowej, dla tych którzy pozostali w mieście okupant w 1940 roku powołał Judenrat tj. organ o charakterze administracyjnym. Od pierwszych dni okupacji Krosna miały miejsce pojedyncze zabójstwa żydowskiej ludności oraz nastąpiły konfiskaty ich towarów i wyposażeń warsztatów.

Na początku sierpnia 1942 r. utworzono krośnieńskie getto, obejmujące ulicę Franciszkańską. Teren getta był ogrodzony a na jego obszarze znajdowało się 12 piętrowych budynków, w których stłoczono około 600 osób pochodzenia żydowskiego. Według relacji Alexandra White'a, jednego z ocalonych z koszmaru wojny, nad wejściem do getta wyryto słowa, które zawierały w sobie całą tragedię jego mieszkańców: "Porzućcie nadzieję wszyscy, którzy tutaj wejdziecie". Władze hitlerowskie objęły przymusem pracy wszystkich żydowskich mieszkańców miasta w przedziale wiekowym 14-60 lat. Część osób żydowskiego pochodzenia była zamknięta w specjalnie założonym obozie przymusowej pracy, który podlegał wojskowej komendanturze Luftwaffe. Resztę mieszkańców zmuszano do wykonywania ciężkich prac, m.in. rafinerii w Jedliczu oraz w kamieniołomach w Dukli. Jeszcze przed likwidacją getta na jego terenie Niemcy dokonywali wielu egzekucji miejscowej ludności żydowskiej.

Punkt kulminacyjny ,,ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej" rozpoczął się w sierpniu 1942 roku. Z rozkazu gestapo na cmentarzu żydowskim dokonano masowej egzekucji, podczas której stracono około 120 Żydów, kolejnych 1000 Żydów, w tym kobiety i dzieci, deportowano do obozu zagłady w Bełżcu, starszych i niedołężnych zamordowano w pobliskim lesie. W dniu 4 grudnia 1942 roku hitlerowcy rozpoczęli likwidację krośnieńskiego getta. Niemcy spędzili Żydów na Rynek a następnie przeprowadzili ich na dworzec, skąd część z nich wysłano do getta w Rzeszowie. Jesienią 1943 roku większość pozostałych jeszcze przy życiu krośnieńskich Żydów wraz z innymi mieszkańcami getta została wywieziona do nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu i obozu karnego w Szebniach, skąd po 4 miesiącach pobytu wszystkich przetransportowano do KL Auschwitz-Birkenau. Miejscem ostatnich masowych zbrodni na żydowskich mieszkańcach Krosna była synagoga, mur kościoła OO. Franciszkanów i siedziba miejscowego gestapo.

Nie można zapomnieć o wielu Polakach, którzy z narażaniem własnego życia i swoich rodzin pomagali ukrywającym się Żydom. Pamiątką tych dramatycznych wydarzeń jest okolicznościowa tablica przy ul. Franciszkańskiej, upamiętniająca żydowskich mieszkańców Krosna i miejsce historycznego getta.  

Adres:. Ordynacka 1

Alexander Białywłos-White jest prawdziwym symbolem historii krośnieńskich Żydów. To jeden z blisko trzech tysięcy Żydów mieszkających przed wojną w Krośnie. Niestety wojnę przeżyło tylko około 300 członków gminy żydowskiej. Alexander Białywłos-White to niezwykły człowiek, świadek najokrutniejszych czasów w historii świata, któremu dane było przeżyć. Urodził się w Krośnie, dlatego miasto jego młodości wciąż pozostaje dla niego jednym z najważniejszych miejsc na Ziemi. Jako jeden z nielicznych przeżył likwidację krośnieńskiego getta. Przetrwał wojnę, ponieważ jego nazwisko znalazło się na słynnej „Liście Schindlera”.

Alexander urodził się w Krośnie w 1923 r., a zmarł w 2022 r. - w USA. Ojciec Mendel Białywłos przyjechał do Krosna z Dąbrowy Tarnowskiej. Matka Lea pochodziła z szanowanej w Krośnie żydowskiej rodziny Platnerów, która zajmowała się handlem szkłem. Mieli skład szkła przy stacji kolejowej i zakład szklarski. Rodzina Białywłosów mieszkała na ostatnim piętrze kamienicy należącej do ojca i wuja, na rogu ul. Sienkiewicza i Ordynackiej.

Zawód szklarzy w pierwszych latach wojny ochronił Aleksandra i jego ojca przed wywózką do obozu zagłady w Bełżcu. Niestety nie udało się jednak ocalić matki i rodzeństwa. Starsza o rok siostra Miriam i dwóch młodszych braci: Solomon (1924 r.) i Henek (rocznik 1931) zginęli m.in. rozstrzelani w Warzycach. W styczniu 1944 roku Niemcy postanowili „ostatecznie rozwiązać kwestię żydowską” w Krośnie i przenieśli Żydów do obozu w Szebniach. Niecałe dwa kilometry od obozu, w warzyckim lesie przeprowadzano masowe egzekucje. Stamtąd też wysłano transporty do Auschwitz i Płaszowa. Białywłosowie wciąż żyli, ale po przyjeździe do Płaszowa, podczas selekcji, zostali rozdzieleni. Młody i silny Aleksander w październiku 1944 r. trafił do fabryki Oskara Schindlera. Wtedy Schindlerowi udało się przenieść 1200 pracowników z Płaszowa do fabryki w Brünnlitz w okręgu Rzeszy Kraj Sudetów (dzisiaj Brnenec w Czechach). Zanim trafił do Brünnlitz, przebywał w obozie Gross-Rosen. W fabryce Oskara Schindlera w Niemczech, Aleksander doczekał wyzwolenia 8 maja 1945 r. Na krótko wrócił do Krosna, ale niestety w jego domu mieszkali już inni ludzie, a z jego rodziny nie było nikogo. Wkrótce postanowił przedostać się przez Czechy do amerykańskiej sekcji w Bawarii.

Dzięki pomocy UNRRA Aleksander ukończył medycynę w Monachium. W 1950 r. wyemigrował do Ameryki. Przez kilka lat służył w wojsku. Osiągnął spore sukcesy w medycynie - był kardiologiem i nefrologiem. Wykształcił trójkę dzieci. Kilkukrotnie wrócił do Polski i odwiedził Krosno. To były zawsze trudne powroty, gdyż z całej jego rodziny ocalało zaledwie kilka osób. Swoje przeżycia z wojny i okupacji spisał w autobiograficznej książce "Holocaust Memoirs. Be a Mensch. A fathers legacy".